ژنوتيپهاي خزر، فجر، حسني و لاين2فيروزان به ترتيب حدود 33، 47، 75 و74 درصد افزايش نشان داد. وزن خشک ريشه در ارقام نعمت، شيرودي و طارم منطقه به ترتيب 56، 56 و 70 درصد کاهش و در ژنوتيپ‌هاي فجر، حسني و لاين2فيروزان به ترتيب حدود 78، 92 و 73 درصد افزايش نشان داد (جدول 4-5). در شرايط غلظت کاهش يافته نيتروژن محلول غذايي به طور کلي بيشترين ميزان کاهش وزن خشک کل (15 درصد) مربوط به ژنوتيپ‌هاي محلي شمال بود و اين کاهش براي ژنوتيپ‌هاي اصلاحي شمال و مرکزي ايران به ترتيب 6 و 3 درصد بود (جدول 4-5).

جدول4-1- جدول تجزيه واريانس اثر عوامل آزمايشي بر صفات اندازه‌گيري شده در گياهچه‌ي ژنوتيپ‌هاي برنج در غلظت نيتروژن 42/1 و 85/2 ميلي‌مولار محلول غذايي يوشيدا
ميانگين مربعات
منابع تغييرات
درجه آزادي
ارتفاع
تعداد پنجه
شاخص
سبزينگي
سطح برگ
طول ريشه
حجم ريشه
وزن خشک ريشه
وزن خشک
اندام هوايي
وزن خشک کل

نيتروژن(ن)
1
**402
**09/6
**7/27
**4056
**112
ns 94/8
**05/0
**6/0
**98/0
ژنوتيپ (ژ)
27
**719
**46/7
**449
**12564
**534
**36/2
*03/0
**51/0
*29/0
ن * ژ
27
**2/50
*75/1
**9/14
*1131
**13
ns32/1
*01/0
*11/0
**04/5
خطا
96
7/13
05/1
77/5
644
72/3
85/0
001/0
07/0
07/0
ns، * و ** به ترتيب غيرمعني دار و معني دار بودن در سطح احتمال 5 و 1 درصد

در مطالعات مختلف وجود تفاوت در بين ژنوتيپ‌هاي برنج از نظر کارايي مصرف نيتروژن گزارش شده است [35 و 45]. در اين آزمايش نيز بين ژنوتيپ‌هاي مختلف برنج تفاوت بارزي از لحاظ پاسخ به کاهش غلظت نيتروژن محلول غذايي مشاهده شد (جدول4-1). با کاهش غلظت نيتروژن در محيط رشد گياه، وزن خشک بوته، سطح برگ، تعداد پنجه، شاخص سبزينگي و پروتئين‌هاي گياه در بافت‌هاي گياهي کاهش مي‌يابد که دليل آن، کاهش غلظت نيتروژن، فعاليت آنزيم روبيسکو، ميزان کلروفيل و در نتيجه فتوسنتز گياه بيان شده است [44]. به طور کلي در هر سه گروه ارقام مرکزي ايران، اصلاح شده شمال و محلي شمال کشور با کاهش غلظت نيتروژن در محلول غذايي ميانگين صفات وزن خشک بوته، ارتفاع گياه، شاخص سبزينگي، سطح برگ و تعداد پنجه کاهش يافت (جداول 4-3، 4-4 و 4-5). بالاتر بودن وزن خشک و برخي صفات ديگر در غلظت کاهش يافته نيتروژن محلول غذايي در مقايسه با غلظت معمول محلول يوشيدا نشان دهنده اين نکته است که سطح بهينه نيتروژن محلول غذايي در بين ژنوتيپهاي مختلف متفاوت بوده و غلظت نيتروژن مورد استفاده در محلول غذايي يوشيدا را نميتوان به عنوان يک غلظت استاندارد براي تمامي ژنوتيپهاي برنج دانست.
وزن خشک ريشه ژنوتيپ‌هاي مختلف برنج با کاهش غلظت نيتروژن محلول غذايي پاسخ متفاوتي نشان داد ولي به طور کلي کاهش سطح نيتروژن منجر به افزايش وزن ريشه گرديد. احتمالا اين افزايش ميتواند به دليل رشد بيشتر ريشهها براي به دست آوردن نيتروژن باشد. در مطالعه حاكم و همكاران (2012) کاهش غلظت نيتروژن وزن خشک ريشه برخي ارقام را افزايش داد [45]. همچنين لي و همكاران (2011) بيان داشتند که افزايش وزن خشک ريشه ناشي از کاهش غلظت نيتروژن معني‌دار نمي‌باشد [56].
همزمان با کاهش غلظت نيتروژن محلول غذايي، کاهش وزن خشک اندام هوايي در برخي ارقام قابل ملاحظه نبود که دليل آن احتمالا تحمل بالاتر اين ژنوتيپها به کمبود نيتروژن و کارايي نيتروژن مناسب آنها ميباشد. ژنوتيپ هاي با کارايي مصرف نيتروژن بالا داراي فعاليت بيشتر آنزيم نيترات ردوکتاز بوده و اين موجب افزايش توليد پروتئين و فعاليت آنزيم روبيسکو و در نتيجه باعث افزايش فتوسنتز و نهايتا باعث توليد بيشتر ماده خشک ميشود [44 و 56]. به طور کلي ارقام محلي شمال نسبت به کاهش غلظت نيتروژن حساس‌تر بودند، به‌طوري‌که ميزان کاهش در تمام صفات اندازه گيري شده به غير از طول و وزن خشک ريشه در ارقام محلي شمال بيشتر بود. در غلظت نيتروژن معمول (85/2 ميلي‌مولار) بين وزن خشک اندام هوايي همبستگي مثبت و معنيداري با وزن خشک ريشه (**63/0r=)، حجم ريشه (**6/0 r=)، ارتفاع (**55/0 r=)، سطح برگ (**41/0 r=) و شاخص سبزينگي (**34/0 r=) وجود داشت. در حالي‌که در غلظت پايين نيتروژن محلول غذايي (42/1 ميلي‌مولار)، وزن خشک اندام هوايي همبستگي مثبت و قوي با تعداد پنجه (**74/0r=) و وزن خشک ريشه (**62/0 r=) و همبستگي متوسطي با ارتفاع (**59/0r=) و سطح برگ (**57/0 r=) داشت. در غلظت 85/2 بر خلاف غلظت 42/1 ميلي‌مولار وزن خشک اندام هوايي همبستگي معني داري با تعداد پنجه نداشت (جدول 4-2). کاهش دسترسي به نيتروژن در مراحل اوليه رشد باعث کاهش تعداد پنجه ميشود که کاهش عملکرد برنج را در پي دارد [7 و19]. در شرايط غلظت پايين نيتروژن محلول غذايي، تعداد پنجه و وزن خشک ريشه بيشترين نقش را در توليد وزن خشک داشتند. ارقام اصلاح شده شمال درمقايسه با ارقام محلي شمال در غلظت پايين نيتروژن محلول غذايي وزن خشک ريشه و تعداد پنجه بيشتري را دارا بودند (جدول 4-3 و 4-4). در شرايط غلظت پايين نيتروژن محلول غذايي همبستگي بالايي بين تعداد پنجه (**74/0r=) و وزن خشک ريشه (**71/0 r=) با سطح برگ وجود داشت، و ارقام اصلاح شده در شرايط کمبود نسبت به ارقام محلي سطح برگ بيشتر و در نتيجه اندام فتوسنتز کننده بيشتري را به خود اختصاص دادند.

جدول 4-2- ضرايب همبستگي ساده بين صفات اندازه‌گيري شده در ژنوتيپهاي برنج
رديف
صفت
1
2
3
4
5
6
7
8
1
ارتفاع
1
ns17/0
**38/0
**59/0
**44/0
*36/0
**49/0
**33/0
2
تعداد پنجه
ns02/0-
1
**74/0
**74/0
**56/0
**37/0
**68/0
**49/0
3
سطح برگ
ns 3/0
**46/0
1
**57/0
**71/0
**36/0
**76/0
**61/0
4
وزن خشک اندام هوايي
**55/0
ns13/0
**41/0
1
**62/0
**36/0
**58/0
**39/0
5
وزن خشک ريشه
*25/0
*25/0
**69/0
**63/0
1
**36/0
**76/0
**53/0
6
شاخص سبزينگي
**33/0
ns03/0
**34/0
**34/0
**38/0
1
**31/0
ns07/0
7
حجم ريشه
**41/0
ns16/0
**44/0
**6/0
**55/0
**37/0
1
**67/0
8
طول ريشه
ns01/0
*23/0
**44/0
*28/0
**39/0
**31/0
**52/0
1
ns، * و ** به ترتيب غيرمعني دار و معني دار بودن در سطح احتمال 5 و 1 درصد
اعداد بالاي قطر مربوط به سطح نيتروژن42/1 ميليمولار و اعداد پايين قطر مربوط به سطح نيتروژن 89/2 ميليمولار مي باشند.

4-1-8- گروه بندي ژنوتيپها
با استفاده از تجزيه خوشه‌اي که بر اساس کارايي نيتروژن ژنوتيپها انجام شد (شکل 4-1). ژنوتيپهاي برنج در دو گروه ژنوتيپهاي باکارايي بالاي نيتروژن شامل: خزر، فجر، دشت، کوهسار، ندا، بجار، کاظمي، چپرسر، حسني، لاين 2 فيروزان و سازندگي و ژنوتيپهاي با کارايي پايين نيتروژن شامل: شفق، تابش، سپيدرود، کشوري، شيرودي، پويا، نعمت، غريب، طارم منطقه، اهلمي طارم، هاشمي، ديلماني، دم سرخ، طارم محلي، صدري، زاينده رود و جوزدان قرار گرفتند.

شکل4-1- گروه بندي ژنوتيپهاي برنج بر اساس کارايي نيتروژن با استفاده از تجزيه خوشهاي

جدول 4-3- ميانگين ارتفاع، تعداد پنجه و شاخص سبزينگي گياهچه‌هاي ژنوتيپ‌هاي برنج در سطوح نيتروژن کاهش يافته (42/ 1 ميليمولار ) و غلطت معمول (85/2 ميلي‌مولار) محلول يوشيدا به ترتيب در ارقام اصلاحي شمال، محلي شمال و مركزي ايران
گروه ژنوتيپي
ژنوتيپ
ارتفاع
(سانتيمتر)
درصد کاهش
تعداد پنجه
(در بوته)
درصد کاهش
شاخص سبزينگي
(عدد کلروفيل متر)
درصد کاهش

نصف
کامل

نصف
کامل

نصف
کامل

اصلاح شده شمال
شفق
7/25
5/28
65/9
50/1
00/2
0/25
6/27
0/32
9/26-

تابش
2/30
3/42
7/28
33/2
33/3
0/30
0/31
2/34
55/4

سپيدرود
8/28
7/34
8/16
67/3
33/3
10-
4/29
2/33
90/8-

خزر
0/30
5/34
0/13
50/2
00/1
150-
5/34
3/32
6/19-

کشوري
5/34
3/30
7/13-
50/1
00/3
0/50
7/25
5/30
2/41-

فجر
5/29
5/24
4/20-
00/5
00/5
00/0
9/29
8/30
1/16-

دشت
3/36
0/37
80/1
00/4
33/3
0/20-
2/28
4/32
9/35-

شيرودي
0/25
5/26
66/5
50/1
67/4
9/67
8/22
8/29
00/0

کوهسار
3/52
3/53
88/1
00/4
67/3
09/9-
2/31
0/37
6/27-

ندا
3/27
0/26
13/5-
00/4
64/4
3/14
1/34
1/35
4/23-

بجار
7/30
7/30
00/0
67/3
33/2
1/57-
0/33
7/34
7/23-

پويا
0/35
5/48
8/27
50/1
50/1
00/0
6/31
8/33
00/0

نعمت
3/24
0/28
1/13
00/0
00/3
100
7/23
8/31
60/4

ميانگين 5/31 5/34 90/7 71/2 14/3 14 4/29 9/32 29/17-
محلي شمال
کاظمي
7/44
0/51
4/12
00/3
00/3
00/0
0/30
1/33
7/29-

طارم منطقه
5/34
5/53
5/35
00/0
67/1
100
6/14
1/35
9/17

اهلمي طارم
3/34
0/51
7/32
67/0
67/1
0/60
6/28
9/36
00/1-

هاشمي
3/42
7/49
8/14
00/2
00/2
00/0
4/28
3/31
1/58-

ديلماني
8/31
3/42
0/25
00/1
50/2
0/60
5/17
9/30
4/14-

چپرسر
7/29
0/37
8/19
00/2
00/2
00/0
3/23
2/29
3/39-

دم سرخ
0/43
7/47
79/9
67/1
67/1
00/0
2/30
2/31
30/8-

طارم محلي
7/39
3/40
65/1
00/2
33/3
40
7/32
3/30
0/35-

حسني
5/48
5/46
30/4-
00/3
33/2
6/28-
6/22
1/33
7/61-

صدري
7/38
7/46
1/17
00/2
67/1
20-
0/32
6/33
7/30-

غريب
7/53
0/53
26/1-
00/3
33/3
0/10
6/30
5/31
4/20-

ميانگين 1/40 2/47 02/15 85/1 29/2 19 4/26 4/32 2/24-
مرکزي ايران
لاين2فيروزان
3/43
3/38
8/12-
50/1
00/0
00/0
0/30
8/30
4/18-

زاينده رود
3/48
7/50
61/4
67/2
33/4
5/38
6/29
7/35
9/22-

سازندگي
7/45
3/47
52/3
33/3
67/4
6/28
4/31
2/33
0/40-

جوزدان
7/45
5/57
58/20
33/1
00/2
3/33
7/27
4/32
3/37-

ميانگين
7/45
4/48
63/5
21/2
75/2
7/19
7/29
01/33
5/29-

05/0 LSDژ×ن
99/5
99/5

66/1
66/1

89/3
89/3

جدول4-4- ميانگين سطح برگ، حجم ريشه و طول ريشه گياهچه‌هاي ژنوتيپ‌هاي برنج در سطوح نيتروژن کاهش يافته (42/ 1 ميليمولار ) و غلطت معمول (85/2 ميلي‌مولار) محلول يوشيدا به ترتيب در ارقام اصلاحي شمال، محلي شمال و مركزي ايران
گروه ژنوتيپي
ژنوتيپ
سطح برگ
(سانتيمتر مربع در بوته)
درصد کاهش
حجم ريشه
(سانتيمترمکعب در بوته)
درصد کاهش
طول ريشه
(سانتيمتر در بوته)
درصد کاهش

نصف
کامل

نصف
کامل

نصف
کامل

اصلاح شده

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید