3-2-1- شهرها و بنادر مهم42
3-2-2- جمعیت، ترکیب و پراکندگی آن43
3-2-3- نژاد ترک در ترکیه44
3-2-4- اقتصاد ترکیه47
فصل چهارم : یافته های تحقیق
4-1- ژئوپلیتیک ایران50
4-1-1- جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک ایران در منطقه آسیای جنوب غربی50
4-2- ژئوپلیتیک ترکیه در منطقه52

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-2-1- مشکلات ترکیه با کشورهای همجوار و خارج از قلمرو ملی53
4-2-2- ژئوپلیتیک آب53
4-3- روابط ایران و ترکیه از زمان عثمانی تا به امروز54
4-3-1- روابط ایران و ترکیه در دوره پهلوی55
4-4- جایگاه ایران و ترکیه در ساخت قدرت و سیاست منطقه خاورمیانه56
4-5- روابط ایران و ترکیه در سایه تحولات سوریه59
4-6- تنگه های استراتژیک موجود در منطقه60
4-6-1- ژئوپلیتیک تنگه هرمز و مزایای اقتصادی آن برای ایران61
4-6-2- اهمیت راهبردی تنگه هرمز برای اقتصاد جهان63
4-6-3- تنگه داردانل و تنگه بسفر63
4-6-4- موقعیت ترانزیتی ممتاز ترکیه64
4-7- عوامل همگرا و واگرا در روابط ایران و ترکیه پس از به قدرت رسیدن حزب اسلام گرای عدالت و توسعه در ترکیه (2009-2002)64
4-7-1- تلاش برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه ای؛ رقابت یا همکاری64
4-7-2- نگرش ترکیه و ایران به مسائل خاورمیانه66
4-7-3- عوامل همگرا در روابط ایران و ترکیه در دوران حکومت حزب اسلام گرای عدالت و توسعه69
4-7-4- ایران و ترکیه دو کشور غیر عرب منطقه72
4-7-5- شکست طرح انزوای ایران73
4-7-6- افکار عمومی ترکیه73
4-7-7- عوامل واگرا در روابط ایران و ترکیه در دوران حکومت حزب اسلام گرای عدالت و توسعه73
4-7-8- نگاه متفاوت به مسائل جهانی و منطقه ای74
4-7-9- مسأله ی هسته ای ایران74
4-7-10- رقابت دو کشور در مناطق آسیای مرکزی، قفقاز و خاورمیانه75
4-7-11- تأثیر مسأله ی کُرد بر روابط دو کشور75
4-7-12- روابط ترکیه و امریکا و تأثیر آن بر روابط ایران و ترکیه75
4-7-13- روابط ترکیه و اسرائیل و تأثیر آن بر روابط ایران و ترکیه77
4-8- بررسی اختلافات، ادعاها و منازعات مرزی و ارضی در کشور ایران و ترکیه78
4-9- جایگاه و نقش ایران و ترکیه در تحولات منطقه ای81
4-10- تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا: (تأثیر بر روابط ایران و ترکیه)86
4-11- نقش ترکیه در تحولات اخیر کشورهای منطقه90
4-12- بررسی و مقایسه اقتصاد ترکیه با اقتصاد ایران90
4-12-1- روابط اقتصادی ایران و ترکیه در گرو روابط سیاسی93
4-13- نقش فرهنگی ایران و ترکیه در آسیای مرکزی و قفقاز96
4-14- موانع همگرایی ایران و ترکیه در مناطق آسیای مرکزی و قفقاز100
4-14-1- تقابل ایدئولوژیک (اسلام گرایی و دنیاگرایی)101
4-14-2- تقابل نقش های منطقه ای102
4-14-3- رقابت اقتصادی104
4-14-4- عامل امنیتی106
فصل پنجم : ارزیابی ، نتیجه گیری ، ارائه راهکار و پیشنهاد
5-1- ارزیابی فرضیه ها109
5-1-1- رقابت ایدئولوژیک نقش مهمی در واگرایی های دو کشور ایران و ترکیه دارد109
5-1-2- رقابت منطقه ای باعث واگرایی های دو کشور ایران و ترکیه می شود109
5-2- نتیجه گیری110
5-3- تجزیه و تحلیل113
5-4- ارائه پیشنهاد113
منابع و مأخذ114
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه شماره (3-1) جغرافیای ایران32
نقشه شماره (3-2) نقشه سیاسی ترکیه40
نقشه شماره (4-1) سیاسی منطقه خاورمیانه بزرگ58
نقشه شماره (4-2) تنگه های استراتژیک خاورمیانه60
نقشه شماره (4-3) تنگه هرمز62
نقشه شماره (4-4) موقعیت ژئوپولیتیکی ترکیه در حد وسط جهان اسلام و غرب87
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1 ویژگی دینی و مذهبی ………………………………………………………………………………………… 35
جدول 3-2 درآمد نفتی ایران ………………………………………………………………………………………………… 38
جدول 3-3 حجم مبادلات تجاری ایران به ترکیه و بلعکس ………………………………………………………. 96
چکیده
روابط ایران و ترکیه در طول تاریخ همواره فراز و فرودهای بسیاری را طی نموده و این روابط مختص دهه های اخیر نبوده، دو کشور بخاطر همسایگی با یکدیگر از زمان امپراطوری عثمانی روابطشان به شکل معمول ادامه داشته است. همان طور که از عنوان پایان نامه پیداست نوشتار حاضر به دنبال آن است تا عواملی که باعث واگرایی بین دو کشور ایران و ترکیه می شود را مورد بررسی دقیق قرار دهد.
ایران و ترکیه دو بازیگر قدرتمند در منطقه پیرامونی محسوب می شوند که هر کدام اهداف مشخصی را دنبال می کند تا به عنوان یک قدرت منطقه محسوب شوند.
ترکیه در تلاش است تا جایگاه بهتری نسبت به گذشته در تحولات خاورمیانه به دست آورد و نقش موثری در منطقه داشته باشد از طرف دیگر جمهوری اسلامی ایران نیز اهداف مشخصی را در منطقه دنبال می کند تا به عنوان یک قدرت برتر منطقه محسوب شود. هر دو کشور خواهان تأثیرگذاری بیشتر در منطقه خاورمیانه هستند که این عمل به نوبه خود باعث می شود بر روابط دو کشور تأثیر بسزایی داشته باشد و باعث واگرایی بین دو کشور شود.
در این پایان نامه داده ها به صورت نقشه و جدول مورد استفاده قرار گرفته است و روش کار به صورت توصیفی- تحلیلی می باشد.
همان طور که سه عنصر دین، اقتصاد و امنیت نقش اصلی را در همسویی منافع ایران و ترکیه بازی می کند و در حقیقت زمینه های اصلی گسترش روابط دو کشور همین سه عنصر است در نقطه مقابل می توانیم سه عنصر در واگرایی روابط ایران و ترکیه اشاره کنیم از جمله آن:
1- نقش قدرت جهانی و منطقه ای
2- ایدئولوژیک
3- سیاسی
این مسئله به اثبات می رسد که روابط ایران و ترکیه از نظر سیاست خارجی ترکیه به سمت تضادهایی پیش رفته است. قابل ذکر است که با تغییر ماهیت سیاست خارجی ترکیه نسبت به ایران و تلاش روزافزون این کشور برای الگو قرار گرفتن در منطقه خاورمیانه و همچنین موضع گیری تند این کشور علیه سوریه، عراق نوعی تیرگی در روابط بین ایران و ترکیه می توان مشاهده نمود.
واژه کلیدی: ایران، ترکیه، واگرایی، منطقه خاورمیانه
مقدمه
تجربه ی تاریخی ایران و ترکیه در دو قرن معاصر از بسیاری جهات شبیه و یکسان است هیچ یک از این دو کشور در قرن نوزدهم که سلطه استعماری سکه ی رایج در جهان و کشورهای اسلامی بود به طور رسمی مستعمره نشده اند. این دو کشور به عنوان بازماندگان دو امپراطوری ریشه دار و بزرگ منطقه، هر دو دارای تاریخی طولانی از ملیت و هویت ملی هستند و به سبب همسایگی با یکدیگر، در طول تاریخ و دهه های اخیر روابطی حسنه، به خصوص از لحاظ اقتصادی با هم داشته اند. صرف نظر از بررسی تاریخی روابط ایران و ترکیه، نوعی دگرگونی اساسی در سطح روابط دو کشور ایران و ترکیه در چند دهه اخیر دیده می شود.
ترکیه در دوره حکومت اسلام گرایان و حزب عدالت و توسعه توجه بیشتر به خاورمیانه معطوف گردیده و سعی داشته در منطقه خاورمیانه خود را به عنوان قدرت برتر مطرح نماید. در این رابطه علی رغم همکاری های گذشته و تقابل های فرهنگی و همسایگی با یکدیگر با توجه به دو کشور برای قرار گرفتن در سکوی برتری در منطقه ی خاورمیانه نشانه هایی از رقابت و درگیری در روابط دو کشور ایران و ترکیه دیده می شود. (onis, 2007: 16)
کشورهای آلمان و هلند و امریکا بنا به تقاضای ترکیه از “ناتو” آمادگی خود را برای استقرار موشک های پاتریوت در مرز مشترک ترکیه با سوریه اعلام کرده اند، ایران استقرار سپر موشکی امریکا در ترکیه به ویژه مناطق همجوار مرز با ایران را تهدید جدی برای امنیت ملی خود می داند و در این رابطه به وضوح به ترکیه اعتراض کرده است.
بر اساس نظریه باری بوزان در خصوص روابط ایران و ترکیه باید گفت هر دو کشور سعی دارند در منطقه شبکه ای از همکاری های سیاسی، اقتصادی و امنیتی را با بازیگران دولتی و حتی غیر دولتی آن منطقه یا بازیگران فرامنطقه ای که در منطقه حضور دارند شکل دهند و این شبکه را رهبری کنند.
ترکیه بنابر استراتژی خود که معطوف به متوازن کردن سیاست خارجی است، در صدد است تا مشکلات خود با همسایگان را به حد صفر برساند. در این روند دولت ترکیه به قدرت دیپلماتیک، چانی زنی و اقناع اهمیت فراوانی می دهد. اما مسأله ای که مطرح است این است که با وجود اینکه هر دو کشور ایران و ترکیه سعی دارند به یک قدرت منطقه تبدیل شوند، آیا تعقیب این استراتژی، رقابت را در رابطه ی بین ایران و ترکیه می طلبد یا همکاری را؟ در این خصوص جمهوری اسلامی ایران، با توجه به ماهیت ایدئولوژیک نظام حاکم از یک سو و توان فراوان جمعیتی، سرزمینی، اقتصادی و ویژگی های خاص ژئوپلیتیک و موقعیت استراتژیک آن در خاورمیانه از دیگر سو، تمایل دارد که به قدرت برتر منطقه تبدیل شود و ترکیه در حقیقت با توجه به نزدیکی با غرب با بهره گیری از اوضاع نامناسب منطقه و کسب پرستیژ منطقه ای و بین المللی از یک سو به دنبال استفاده بهینه از قدرت نرم خود در عرصه سیاسی و بین المللی است و از سوی دیگر در پی تثبیت نقش خود به عنوان بازیگری که ایجاد کننده نظم در تحولات بین المللی است می باشد.
هدف از این تحقیق آن است به اطلاعاتی دست یابیم که چه عواملی باعث واگرایی بین دو کشور ایران و ترکیه شده است و برای این واگرایی ها چه راه حل هایی وجود دارد تا دو کشور ایران و ترکیه به سوی همگرایی پیش روند. (جلال درخشه، 1390: 34-33)
1-1- بیان مسأله
ایران کشوری در جنوب غربی آسیا و در منطقه خاورمیانه و از غرب با ترکیه همسایه است ایران واسطه قرار گرفتن در منطقه میانی اورآسیا موقعیتی راهبردی دارد و تنگه هرمز از راهبردی ترین مسیرهای بین المللی کشتیرانی در جهان به شمار می آید. همچنین ترکیه در جنوب شرقی اروپا و جنوب غربی آسیا واقع شده است. ترکیه از سه طرف به وسیله دریا احاطه شده است و دارای 7 تنگه راهبردی بسفر و داردانل می باشد.
ترکیه دارای پیشینه تاریخی و هویتی شناخته شده در منطقه می باشد و با تکیه به این قدرت سعی به تأثیرگذاری فرهنگی- ایدئولوژیکی به کشورهای منطقه داشته و سعی در ایجاد شکوفایی مجدد می باشد. به بیانی روشن تر سیاست دولت اردوغان را نمی توان به صرف احیای خلیفه گری یا عناصر اسلامی آن تعبیر کرد، بلکه علاقه سیاستمداران حزب عدالت و توسعه به دوران امپراطوری عثمانی را باید متناسب با متن جهانی تعریف کرد که خود را در آن می بینند در این متن؛ ارتباط با غرب در قالب عضویت در اتحادیه اروپا و شریک استراتژیک غرب بودن عناصر اصلی را تشکیل می دهند. از طرفی ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای دارای تمدن عظیم و پیشینه تاریخی بزرگ و با ذخایر عظیم انرژی در پی تحکیم و تثبیت موقعیت خود در منطقه و تأثیرگذاری به کشورها و افزایش توان خود در حوزه های مختلف سیاسی- فرهنگی- اقتصادی در منطقه می باشد. حال باید دید حضور دو کشور ایران و ترکیه به عنوان قدرت منطقه ای چه تأثیرات متقابلی بر روابط دو کشور ایران و ترکیه در حوزه های مختلف سیاسی- اقتصادی- فرهنگی و … گذاشته و آیا این تأثیرات زمینه بروز همگرایی را فراهم می کنند یا موجب واگرایی بین دو کشور ایران و ترکیه می گردد.
تحلیل ژئوپلیتیک عوامل تأثیرگذار بر روابط ایران و ترکیه ما را به شناخت متغیرهای تأثیرگذار بر واگرایی ایران و ترکیه رهنمود کرده و رقابت ژئوپلیتیکی این دو کشور جهت تأثیرگذاری بر کشورهای منطقه را آشکارتر می کند . در این پژوهش به این برآیند دست یابیم که عوامل تاثیر گذار بر واگرایی های ژئوپلیتیک ایران و ترکیه کدامند .
تحلیل ژئوپلیتیک عوامل تأثیرگذار بر واگرایی های ایران و ترکیه
متغییر مستقل متغییر وابسته
1-2- سوال تحقیق
1- عوامل تأثیرگذار بر واگرایی ژئوپلیتیکی ایران و ترکیه کدامند؟
1-3- فرضیات تحقیق
1- رقابت منطقه ای باعث واگرایی ایران و ترکیه می شود.
2- رقابت ایدئولوژیک نقش مهمی در واگرایی های دو کشور ایران و ترکیه دارد.
1-4- اهداف تحقیق
1- هدف علمی این پژوهش تحلیل ژئوپلیتیک عوامل تأثیرگذار بر واگرایی های ایران و ترکیه
2- هدف کاربردی این پژوهش بررسی روابط ایران و ترکیه در منطقه و تأثیرگذاری آن بر کشورهای منطقه
3- دیگر ضرورت های این پژوهش واکاوی علل واگرایی ها و تأثیرات آن در منطقه خاورمیانه بزرگ است
1-5- ضروریات و اهمیت تحقیق
سیاست خارجی ترکیه در دوران حزب عدالت و توسعه دچار تغییرات اساسی و بنیادین شد که “نوعثمانی گرایی جدید” نام گرفت. توجه به خاورمیانه جدید، فرهنگ جدید حاکم بر آن و ملاحظات بومی این منطقه، اساس سیاست خارجی ترکیه را تشکیل می دهد.
اما سیاست جدید حزب عدالت و توسعه همواره با این انتقاد روبرو بوده که در تعارض با سیاست های غربی گرایی این کشور بوده است اما واقعیت آن است که ترکیه درصدد ارتقای منزلت استراتژیک در خاورمیانه، ارتقای موقعیت خود به عنوان عضو ناتو و همچنین نزدیک شدن به دروازه های اتحادیه اروپاست. همچنین توجه به مسائل سیاسی و جنبه های ژئوپلیتیکی آن می تواند ره گشای پیش بینی های گوناگونی شود که زمینه های بهتر اداره کردن هر بخشی از کشور را فراهم سازد. بنابراین ضرورت می بایست سیاست و جغرافیا را بهتر بشناسیم تا نحوه اداره کردن کشورآسان ترگردد، پژوهش حاضر زمینه های شناخت ژئوپلیتیک و سیاست و نقش آن را در توسعه یک کشور فراهم می سازد، تا با توجه به سایر کارهای انجام گرفته در این خصوص راه گشای پژوهش های آتی و نیز استفاده جویندگان و پژوهندگان این عرصه و عرصه های مرتبط با این مقوله باشد.
1-6- روش تحقیق و مراحل آن
روش تحقیق در این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی می باشد اما به لحاظ شیوه و مدل تحقیقاتی به شرح ذیل انجام می گردد.
روش گردآوری مطالب و اطلاعات مورد نیاز در این تحقیق از طریق مطالعه اسناد و منابع کتابخانه ای اعم از کتاب ها، مجله ها و مقالات و رساله های نوشته شده در خصوص موضوع تحقیق و مباحث مرتبط با آن و سایت ها و وبلاگ های مربوط به موضوع پژوهش در فضای مجازی جهت آگاهی و شناخت بیشتر موضوع موردنظر می باشد.
این پژوهش با استفاده از روش نظری و برگرفته شده از اصول علم جغرافیا و با تأکید بر جغرافیای سیاسی و سایر علوم مانند علوم سیاسی و با استفاده از شیوه مطالعات کتابخانه ای و جمع آوری اسناد و مدارک و اینترنتی می باشد که پس از تدوین اطلاعات به دست آمده طبقه بندی شده به رشته نگارش در آمده است.
1-7- روش تجزیه و تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل اطلاعات با توجه به نوع تحقیق عمل می شود که در این تحقیق نوع پژوهش بنیادی است و از روش های استدلال و تحلیل عقلانی استفاده می شود و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و اینترنتی و بهره گیری از اسناد مختلف و پرسشنامه ها انجام می گردد.
1-8- بهره وران تحقیق
وزارت کشور- سپاه پاسداران- استانداری ها- فرمانداری ها
وزارت امور خارجه
1-9- سازماندهی تحقیق
این پایان نامه از 5 فصل تهیه می شود که عبارتند از:
فصل اول کلیات تحقیق
فصل دوم آن مبانی نظری تحقیق
فصل سوم آن ویژگی های جغرافیایی ایران و ترکیه
فصل چهارم آن یافته های تحقیق
فصل پنجم: نتیجه گیری، ارزیابی فرضیه ها و پیشنهادات
1-10- انگیزه تحقیق
با توجه به اینکه ایران و ترکیه دو قدرت مهم منطقه ای به شمار می آیند و هر یک بر آنند تا روندهای منطقه ای را به سود خویش رقم زنند؛ این فرآیندها، هر پژوهشگری را وا می دارد، برآیند این کنش ها و واکنش های ناحیه را دریابد و ضرورت، ایجاب می نماید تا هر محققی به شرایط حاکم بر ناحیه خود اشراف ویژه حاصل نماید.
1-11- مشکلات تحقیق
در انجام و نگارش پژوهش حاضر به مانند هر کار تحقیقی، محدودیت ها و تنگناهایی وجود داشت که به پاره ای از آنها به اختصار اشاره می شود.
الف) کمبود کتب مرتبط با این مبحث در کتابخانه های عمومی که دسترسی به منابع تخصصی را با مشکل مواجه می کند.
ب) عدم در اختیار داشتن کتب تخصصی کافی در دانشگاه ها و موسسات آموزشی که دانشجو برای تهیه و دسترسی به منابع معتبر با چالش فراوانی روبه رو می باشد.
ج) عدم وجود مرکزی خاص جهت انجام تحقیق و پژوهش در زمینه های علمی مختلف که دانشجو در راستای نیازسنجی موجود، پس از اتمام کار به آن مرکز ارائه نماید.
1-12- پیشینه تحقیق
1- عوامل همگرا و واگرا در روابط ایران و ترکیه در اردیبهشت 1392 توسط آقای مجید دیوسالار دانشجوی دکتری روابط بین الملل- ]در مورد ایران و ترکیه و نفوذ و نقش بیشتر دو کشور به عنوان دو بازیگر قدرتمند منطقه ای مورد بررسی قرار می دهد[.
2- تحلیل سیاست های آمایش سرزمین ایران و ترکیه در مناطق مرزی همجوار. فصلنامه پژوهش های جغرافیایی (علمی پژوهشی) دانشگاه تهران، شماره 69، پاییز 1388.
3- روابط ایران و ترکیه در دوره ریاست جمهوری آقای دکتر احمدی نژاد، در سال های 86 تا 92، نوشته محمد حسین زاده،
]در مورد واگرایی و همگرایی ایران و ترکیه نوشته است[.
4- تضاد و همکاری در روابط ایران و ترکیه بعد از جنگ سرد (2008) خرداد 1391، توسط توحید مقدم ارسباری و دکتر صمد قائم پناه،
]نوشته آن به دنبال آن است که چرا روابط ایران و ترکیه همیشه توأم با تضاد و همکاری بوده است و هیچگاه روابط دو کشور عمیق و گرم و روند تکاملی نداشته است[.
5- تأثیر حذب عدالت و توسعه ترکیه در روابط ایران و ترکیه، نوشته توسط رضا شاکری،
]ایران و ترکیه می توانند با همکاری های استراتژیک در منطقه منافع خود را به نحو احسن به دست آورند اگر چنین رقم نخورد همواره قدرت های منطقه ای ریشه نفاق را بین دو کشور می دوانند[.
6- چالش و اقدامات ترکیه برای مهار قدرت منطقه ای ایران، مرداد 1391.
1-13- محدوده جغرافیایی تحقیق
تحقیق حاضر در محدوده جغرافیایی کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا و با هدف بررسی و تحلیل نقش ژئوپلیتیک کشورهای ترکیه و ایران در منطقه و همچنین سیاست های منطقه ای این کشورها انجام خواهد پذیرفت.
1-14- واژه ها و مفاهیم تحقیق
1-14-1- تعریف ژئوپلیتیک
ژئوپلیتیک یا سیاست جغرافیای اثر محیط و اشکال یا پدیده های محیطی، چون موقعیت جغرافیایی، شکل زمین، منابع کمیاب، امکانات ارتباطی و انتقالی (زمینی، دریایی، هوایی و فضایی)، وسایل ارتباط جمعی و … را در تصمیم گیری های سیاسی، به ویژه در سطوح گسترده منطقه ای و جهانی، مطالعه و بررسی می کند.
1-14-2- تعریف خاورمیانه
خاورمیانه منطقه ای است که سرزمین های میان دریای مدیترانه و خلیج فارس را شامل می شود و از جمله مناطق حیاتی و موثر در معادلات ژئوپلیتیک جهانی، منطقه خاورمیانه است. خاورمیانه را مرکز دنیای قدیم می دانند، مرکزی که در دل آن منطقه خلیج فارس به منزله هارتلند جهانی قرار دارد. (مجتهدزاده، 1381: 284)
1-14-3- تعریف واگرایی
عبارت است از تفکیک و جدایی از همدیگر و دور شدن آنها از هدف مشترک و حرکت به سمت هدف های خاص. (حافظ نیا، 1385)
1-14-4- تعریف تحلیل
در لغت به معنی قوت ها، ضعف ها، فرصت ها و تهدیدات است و ارزیابی متغیرهای موثر و بالقوه داخلی و محیط را تجزیه و تحلیل گویند.
2-1- تعاریف ژئوپلیتیک از دیدگاه های گوناگون
ژئوپلیتیک دارای نقش برجسته ای در روابط بین الملل و سیاست بین الملل است و از دو بخش “ژئو” به معنای زمین و “پلیتیک” (سیاست) تشکیل یافته است. دانشنامه ی سیاسی آشوری از ژئوپلیتیک را “ترکیبی از جغرافیای سیاسی و علم سیاست” می داند. (آشوری، 1373: 182) مراد از این واژه “رابطه ی بین منابع زیرزمینی و موقعیت جغرافیایی یک کشور با وضع و موقعیت سیاسی آن است”. (طلوعی، 1372: 517)
ژئوپلیتیک (علم سیاست جغرافیایی) “بررسی رابطه ی بین جغرافیا و سیاست، جغرافیای سیاسی (طراحی سیاست خارجی کشور با توجه به عوامل جغرافیایی و جمعیتی آن، نظریه ای که سیاست را وابسته به محیط می داند)، مطالع? نفوذ عوامل فیزیکی در مشی سیاسی و سیاست خارجی کشور تعریف می کند. (مهاجری، 1356: 204)
دکتر دره میرحیدر جدیدترین تعریفی که از ژئوپلیتیک ارائه کرده است بدین شرح است: “ژئوپلیتیک شیوه قرائت و نگارش سیاست بین الملل توسط صاحبان قدرت و اندیشه و تأثیر آنها بر تصمیم گیرهای سیاسی در سطح ملی و منطقه ای است”. دکتر پیروز مجتهدزاده در مورد ژئوپلیتیک معتقد است: “ژئوپلیتیک یا جغرافیایی اثر محیط و اشکال یا پدیده های محیطی چون، موقعیت جغرافیایی، شکل زمین، منابع کم آب، امکانات ارتباطی و انتقالی (زمینی، دریایی، هوایی و فضایی) وسایل ارتباط جمعی و … را در تصمیم‎گیری های سیاسی، به ویژه در سطوح گسترده منطقه ای و جهانی مطالعه می کند”. (مجتهدزاده، 1381: 128)
دکتر حافظ نیا در جای دیگر (موضوع ژئوپلیتیک را رفتار گروه های انسانی متشکل نسبت به یکدیگر بر پایه جغرافیا قدرت و سیاست) می داند.
(جعفری پارکر ژئوپلیتیک را ارزیابی فضایی روابط بین الملل تعریف می کند. ژنرال فرانسوی پیرگالوا، نویسنده اثری با عنوان ژئوپلیتیک راه های رسیدن به قدرت، منتشر در سال 1990، ژئوپلیتیک را چنین تعریف می کند: ژئوپلیتیک یعنی مطالعه نحوه ارتباط بین هدایت سیاسی یک قدرت با برد بین المللی و چهارچوب جغرافیای عملکرد آن) عزتی در تعریف مفهومی ژئوپلیتیک می نویسد: (درک واقعیت های محیط جغرافیایی به منظور دستیابی به قدرت که بتوان در بالاترین سطح وارد بازی جهانی و منافع ملی و حیات ملی را حفظ کرد. از جمع تعاریفی که از ژئوپلیتیک ارائه شده این چنین می توان نتیجه گرفت که: “ژئوپلیتیک (Geopolitics) به معنی سیاست جغرافیایی است و به مطالعه تأثیر عوامل محیطی و جغرافیایی بر سیاست و تصمیمات سیاسی می پردازد. به عبارت دیگر ژئوپلیتیک یعنی سیاست (غالباً سیاست خارجی) برگرفته از جغرافیا”. (حافظ نیا، 1379: 23)
2-2- تاریخچه و اهمیت ژئوپلیتیک
در نوشته های تاریخی دانشمندانی همچون ارسطو در یونان به نقش آب و هوا در سیاست و حتی جغرافی‎دانان مسلمانی مانند ابن خلدون و ابن سینا به موضوع ژئوپلیتیک اشاره کرده اند اما این واژه در قرن نوزدهم ابداع شد.
رودلف کیلن جغرافیدان سوئدی (1864 م- 1922 م) واژه ی ژئوپلیتیک را مطرح، و معتقد بود “حکومت پنج رکن دارد که به ترتیب عبارتند از: کراتوپلتیک (مطالعه ی وضع حکومتی یک کشور)، دموپلیتیک (مطالعه ی جمعیت یک کشور)، اکونوموپلتیک (مطالعه ی منابع اقتصادی کشور)، سوسیوپلتیک (مطالعه ی وضع اجتماعی کشور) و مهم تر از همه ژئوپلیتیک (مطالعه ی جغرافیای کشور) است”. (فرهیخته، 1377: 472)
“در اواخر قرن نوزدهم (1897 م) فردریک راتزل دانشمند آلمانی (بر اساس تحقیقات رودلف کیلن) جغرافیای سیاسی و مطالعات دانشگاهی ژئوپلیتیک را بنیان نهاد و در کتاب جغرافیای سیاسی خود برای نخستین بار “حکومت” را از دید جغرافیا مورد مطالعه قرار داد”. (مجتهدزاده، 1384: 68)
اما مفهوم ژئوپلیتیک با جغرافیای سیاسی تفاوت دارد چرا که ژئوپلیتیک در طی فرآیند تاریخی با توجه به تغییر انسان های مختلف در مقتضیات زمانی و مکانی، ثبات و دوام نداشته است و مفاهیم آن اعتباریند و با مقتضیات زمان و محیط جغرافیایی شکل می گیرند، دگرگون می شوند و مورد تأیید و گاهی از بین می روند. برعکس مفاهیم جغرافیای سیاسی مانند مرز، مهاجرت و غیره مفاهیمی همیشگی و پایه هستند و در طول فرآیند تاریخی دگرگون و از بین نمی روند. در تأیید مطالب فوق “زمان آلمان هیلتری، آموزش جغرافیا و ژئوپلیتیک به عنوان اساسی ترین درس، اجباری می شود و روزگاری در شوروی استالینی تدریس آن ممنوع می گردد”. (انصاری، 1383: 1)
2-3- ویژگی ها و تحول نظری ژئوپلیتیک
یکی از متغیرهای تأثیرگذار بر سیاست خارجی کشورها، ویژگی های ژئوپلیتیک آنهاست، زیرا چنین ویژگی هایی در توان و منافع ملی کشورها اساس قرار می گیرد. این ویژگی ها را می توان در دو دسته از عوامل مطرح کرد: “یکی عوامل ثبات که موقعیت جغرافیایی و شکل های آن (دریایی و …)، فضا و تقسیمات آن، وسعت کشور، وضع توپوگرافی (مرزها، ناهمواری ها و …)، شکل کشورها و انواع آن و غیره را شامل می شود. دوام عوامل متغیر که جمعیت، منابع طبیعی و انواع آن (غذایی، معدنی و …) انرژی و مقدار مصرف آن در کشور و جهان، نهادهای سیاسی و اجتماعی و … را در بر می گیرد”. (انصاری، 1383: 2)
با توجه به ویژگی های فوق، نظریه پردازانی تفکر راتزل آلمانی در ارتباط با جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک را گسترش دادند که چند مورد آنها به شرح ذیل است:
1- سرهالفورد مکیندر انگیسی نظریه ی معروف “هارتلند” را بیان، و معتقد بود: “سرنوشت تاریخ جهان در گرو نزاع قدرت ارضی با قدرت دریایی است و مرکز سرزمین قاره ای اروپا- آسیا را قلب جهان و قدرت جهانی می شمرد و قدرت های دریایی را در خطر می دید”.
2- هاوس هوفر آلمانی نظریه ی معروف “سرزمین مادر” یا “هارتلند” که به مکیندر منسوب است تفسیر نمود و اساس دولت نازی برای هجوم به دیگر کشورها قرار گرفت.
3- نیکولاس اسپایکمن نظریه ی “ریملند” را در کتاب “جغرافیای صلح” خود مطرح، و بر نظریه‎ی “هارتلند” مکیندر انتقاد نمود. مکیندر معتقد بود اطراف هارتلند دو ناحیه است: “یکی هلال داخلی یا حاشیه ای که شامل سرزمین هایی است که پشت به خشکی اورآسیا و در کنار آب قرار دارند “موقعیت ساحلی”، دیگری هلال خارجی یا جزیره ای شامل بریتانیا، ژاپن، استرالیاست” اما در بیان اسپایکمین این محدوده، سرزمین حاشیه یا ریملند خوانده می شود که در محاصره آب هاستوی معتقد بود قلمرو جغرافیایی ایران در محدوده‎ی ریملند قرار دارد و از نفوذ شوروی جلوگیری می کند.
4- الکساندر دوسورسکی روسی بر نیروی هوایی تأکید می کند و هارتلند را بر روی قطب شمال جای داد. که فقط قابل دسترسی نیروهای هوایی است.
از دیگر نظریه پردازانی که مکتب ژئوپلیتیک را گسترش دادند فریدریش راتسل (که ارتباط گسترش فرهنگ را با فضای باز و محیط گشاده ارائه می دهد)، آلفرد امریکایی (اصل را نیروهای دریایی می داند)، الکسی دوتوکویل فرانسوی (در اواخر قرن 19 م با نوشتن کتاب تقسیم جهان سیاسی میان دو قدرت روس و امریکا را پیش بینی کرد) و ژان گاتمن (پدر ژئوپلیتیک نوین) است. (تقوی اصل، 1384: 49-48)
2-4- جهانی شدن و تحول مفهومی ژئوپلیتیک
در فرآیند پیچید? تاریخی ژئوپلیتیک عوامل عمده ای باعث دگرگونی های آن شده است که چند نمونه از مهم ترین آنها در ذیل تشریح می گردد:
یکی به علت رهایی کشورها، از سلطه ی قدرت های استعماری از یک طرف و دگرگونی در بلوک شرق (شوروی) از طرف دیگر کشورهای استقلال یافته ی کوچک در جهان افزایش یافت. دوم “ضمیمه کردن گستره های وسیع دریایی از سوی کشورهاست. در حالی که قرن ها کشورها بر سرزمین های بیرون از آب مناقشه داشته اند اما امروزه تلاش کشورها برای حاکمیت بر آب ها (دریاها و اقیانوس ها) است” نمونه ی این مورد را می توان در دیدگاه های “مکیندر” و “اسپایکمن” ملاحظه کرد.

عامل دیگر “دگرگونی از نوع ژئواستراتژیکی است و آن اهمیت نقش زیردریایی های اتمی در زرادخانه های جنگ افزارهای بازدارنده ی قدرت های بزرگ نظامی است. این زیردریایی ها پاسخی به مراقبت دائمی بسیار دقیقی است که ماهواره های امریکا و شوروی بر مجموعه ی زیرزمین های خارج از آب ها دارند” با چنین تغییری محیط های ژئوپلیتیک و قواعد بازی دگرگون گردید. (ایولاکست، 1368: 118)
2-5- رویکرد ژئوپلیتیک در دوران نوین (ژئوپلیتیک پست مدرن)
گذر از دوران سیاسی به دوران سیاسی دیگر، گذری است که تعاریف ویژه ای را می طلبد از دیدگاه جغرافیای سیاسی، اگر دوران نقش آفرینی کشورها در نظام جهانی در چارچوب ملت و حکومت ملی داشتن، توأم با شکل کلی ژئوپلیتیک جهانی که میان دو قطب ایدئولوژیک تقسیم می شد. بارزه های (دوران مدرن) شمرده شوند، جهان ژئوپلیتیک در سرآغاز قرن بیستم و یکم، بی تردید، وارد دوران تازه ای با ویژگی های ژئوپلیتیک تازه می شود که شاید نوید دهنده فرا آمدن دوران (پست مدرن) باشد. آغاز دگرگونی در نظام جهانی قرن بیستم توأم با نشانه هایی از پایان گرفتن دوران مدرن است. (مجتهدزاده، 1381: 246)
فرآیندهای جهانی شدن منطقه گرایی و تجزیه ژئوپلیتیکی به صورت چالش های نوین برای ژئوپلیتیک ظاهر شده اند. برتری حکومت ملی (در پیوستگی با سیستم بین المللی) به چالش کشیده شده و نقش و کارکرد دولت ها به عنوان نهادها و الگوهای دولتی به دنبال یک سلسله توسعه ها متحول شده است. رشد سازمان ها، آژانس ها و شرکت های چند ملیتی توانایی دولت را برای تنظیم و تصویب قوانین به چالش کشانده است. نخبگان دولتی و مدیران اقتصادی مجبور به اجرای برنامه هایی شده اند که با نیازهای بازارهای پولی بین المللی، تعهدات بین المللی و جریان سرمایه سازگار باشد. (داوس کلاوس، 1384: 28)
مباحث ژئوپلیتیک در دوران نوین در پرتو سه چالش اصلی تغییر شکل می دهد: نخست جهانی شدن های اقتصادی، دوم: انقلاب اطلاع رسانی سوم: خطرات امنیتی جامعه جهانی تغییر شکل می دهد: اثرگذاری این عوامل در نقش آفرینی سیاسی انسان در محیط جهانی شکل گیرنده در بستر مدرنیته پیشرفته، شرایطی را فراهم آورده که مطالعه آن می تواند ژئوپلیتیک پست مدرن نام گیرد. این شرایط نقش گروهی انسان ها در محیط سیاسی را از محدوده ملت بودن فراتر می برد و توجه اصلی را به شکل گیری های سیاسی در محیط فراملتی راهبری می کند، اگر چه ملت بودن و حکومت ملتی همچنان به عنوان پایگان های سیاسی پراهمیت و نقش آفرین در ژئوپلیتیک جهانی اثرگذار خواهند بود. (مجتهدزاده، 1381: 63)
در ژئوپلیتیک جدید با توجه به آنکه ساختار جدیدی از قدرت و سلسله مراتب آن به وجود آمده است، تحولات به وجود آمده در ساختار قدرت جهان به زیان ابزار و اهرم نظامی و به سود عوامل اقتصادی و دانش فنی تغییر کرده است. ذکر این نکته ضروریست که در ژئوپلیتیک جدید نیز، قدرت نظامی در سلسله مراتب تشکیل دهنده قدرت، مؤلفه ای مهم به شمار می آید، لیکن نقش آن در مقابل قدرت اقتصادی در وجه دوم اهمیت واقع شده است. (داوس کلاوس، 1384: 28)
یک بنیان ساده ای که بین ژئوپلیتیک جدید و قدیم و به عبارتی سنتی و معاصر وجود دارد این است که به عنوان ابزاری درک عدم تجانس گفتمان های ژئوپلتیکی در گذشته و حال ناکافی است. (مجتهدزاده، پیروز، 1381: 63)
امروزه توجه به ساختار جدیدی که قرار است روابط بین المللی بر اساس آن شکل یابد به طرز جدیدی مورد توجه قرار گرفته است. (مجتهدزاده، 1381: 68)
این تحقیق جای بحث داشته و باید با ادله علمی مورد توجه قرار گیرد. پایه گذار این تفکر (ژئوپلیتیک) ملل اروپایی بودند و سپس امریکایی ها نیز مفاهیم و موارد جدیدی بر آن افزودند و آن را به کار بستند و به نظر می رسد که در به کار بستن ژئوپلیتیک هم گام های بسیار قوی برداشتند از این منظر که توجه به مبانی ژئوپلیتیک موجب کسب قدرت می شود. شکی نیست ولی پی بردن به اصول و مبانی ژئوپلیتیک خود مقدمه فکری آن است.


پاسخ دهید